ภายในหนึ่งปี ผมก็ร่างบทละคร มหาภารตะ ฉบับแรกเสร็จ ก่อนจะได้อ่านเรื่องนี้เสียด้วยซ้ำ ผมรู้ดีว่าบทนั้นเอามาใช้แสดงไม่ได้ แต่ก็ช่วยให้ผมสามารถเก็บเกี่ยวผลลัพธ์จากการลงแรงในขั้นแรกได้ ผมอยากรู้ว่าเราจะทำบทดัดแปลงสำหรับละครเวทีโดยที่ยังรักษาแก่นเรื่องไว้ได้ไหม โดยมีคนบรรยายเล่าเรื่อง บทนี้ไม่มีอะไรมากกว่าบทบรรยายที่ยังไม่พร้อมจะนำมาเป็นละครเวที แต่อย่างน้อยก็ทำให้ผมรู้กำหนดเวลาและรู้ว่า การจะเล่า มหาภารตะ ทั้งเรื่องจะต้องใช้เวลาแสดง ๕-๑๐ ชั่วโมง จากจุดนี้ ทั้งผมและปีเตอร์ก็ได้รู้ว่าเราต้องการ “ทำ” เรื่อง มหาภารตะ เราให้สัญญากับตัวเอง

       ในขั้นตอนของการเตรียมงาน เราใช้เวลากว่า ๑๑ ปี ตั้งแต่ปี ๒๕๑๗ ถึง ๒๕๒๘ ระหว่างนั้นก็ยังทำงานอื่นๆ ควบคู่ไปด้วย ทั้งที่เป็นละครเวทีและภาพยนตร์ แต่สำหรับเราสองคนแล้ว มหาภารตะ เป็นเสมือนเพื่อนเดินทาง ไม่ว่าเราจะอยู่ด้วยกันหรือไม่
เราเริ่มลงมืออ่านกันอย่างจริงจังในปี ๒๕๒๓ ผมมีสำเนาฉบับฝรั่งเศส ส่วนปีเตอร์ก็มีฉบับภาษาอังกฤษสำนวนอินเดีย เราต่างคนก็ต่างอ่าน เมื่อใดที่มีโอกาสได้เจอกัน เราก็จะแลกเปลี่ยนความคิดเห็นกันอย่างสนุกสนาน

       การจะอ่าน มหาภารตะ ให้จบหมดนั้นต้องใช้เวลาราวหนึ่งปี แต่เพราะเราต้องทำงานอย่างอื่นไปด้วย ก็เลยต้องใช้เวลานานกว่านั้น มหากาพย์เรื่องนี้ยึดครองชีวิตเราไปหมด และยิ่งได้อ่าน เราก็ยิ่งพบสิ่งพิเศษอีกหลายอย่างที่ลาวาสตินไม่ได้บอกไว้

       จากนั้นในปี ๒๕๒๕ เราก็บอกกับตัวเองว่า “บัดนี้ถึงเวลาที่ต้องมานั่งอ่าน มหาภารตะ ด้วยกันแล้ว” เราต้องใช้เวลาหกหรือเจ็ดเดือน ในการที่จะมาอ่านร่วมกันทุกวัน พร้อมกับมารี เฮเลนา เอสเตียง ซึ่งคณะทำงานอีกคนของเรา โดยการนำเอาภาษาอังกฤษกับฝรั่งเศสมาเปรียบเทียบกัน แล้วตัดส่วนที่เราคิดว่าถึงจะไม่มีก็ไม่เป็นไร (ประมาณหนึ่งในสามของเรื่อง) และมาอ่านส่วนที่เหลือกันอีกยก โดยเปรียบเทียบฉบับแปลทั้งสองอย่างละเอียด เมื่อมีปัญหาเกิดขึ้น เราก็หันไปปรึกษาผู้รู้ภาษาสันสกฤต แล้วกลับไปดูฉบับดั้งเดิม

        พอถึงเดือนสิงหาคม ๒๕๒๕ ขั้นตอนของการอ่านด้วยกันก็เสร็จสิ้นลง เราเริ่มมีภาพคร่าวๆ ว่าจะใส่อะไรเข้าไปบ้าง ไม่ใช่ในแง่ของการแสดง แต่เป็นเรื่องของเนื้อหา อย่างเช่น เราได้รู้ว่า เราสามารถนำการสัปยุทธ์สามครั้งในมหาภารตะมาผสมผสานให้เป็นครั้งเดียวได้ และเช่นเดียวกัน เมื่อเนื้อเรื่องเล่าถึงการเนรเทศเข้าป่าซ้ำอีกครั้ง เราก็นำมาให้ดูในละครแค่หนเดียว องค์ประกอบอันดับแรกๆ ในละครเริ่มเป็นรูปเป็นร่างแล้ว

       มาถึงขั้นนี้ เราพร้อมที่จะไปตระเวนอินเดียกันแล้ว เรารู้จักตัวละครและสามารถคุยกับชาวอินเดียเรื่องงานนี้โดยมีความรู้พื้นฐานที่ใกล้เคียงกัน ตั้งแต่ปี ๒๕๒๕ เราได้เดินทางไปอินเดียหลายครั้งเพื่อไปดู มหาภารตะ ซึ่งแสดงที่นั่น มีให้ชมทั้งในโรงเรียนนาฏศิลป์และชนเผ่าบางเผ่า ในรูปแบบระบำกึ่งละคร เราใช้เวลากับคณะละครเหล่านี้อยู่นาน สิ่งที่เราพยายามจะประเมินก็คืออิทธิพลของมหากาพย์นี้ในชีวิตของชาวอินเดียยุคปัจจุบัน และระดับพลังงานที่ต้องทุ่มเทลงไปในแต่ละบทแต่ละตอน

คุณหมายความว่าอย่างไร

     อินเดียคือห้องเรียนที่ช่วยทำให้เรารู้ว่า จะต้องใส่ความมีชีวิตชีวาเข้าไปในการแสดงจำนวนหนึ่ง สิ่งนี้สำคัญที่สุด คือต้องไม่มากเกินไปและไม่น้อยเกินไป แต่ให้พอดีกับที่ต้องการ เพื่อไม่ให้เคร่งเครียดหรือเป็นเชิงสั่งสอนมากเกินไป แต่ก็ต้องสดใส มีชีวิตชีวาด้วย

       นอกจากนั้น เราอยากเห็นภาพภารตะประเทศทั้งหมดด้วย ตั้งแต่วังของมหาราชาไปจนถึงเมืองที่มีแต่กระท่อมเก่าๆ โทรมๆ มีอยู่ครั้งหนึ่ง ผมเดินทางไปพร้อมกับปีเตอร์และโคล โอโบเลนสกี โดยมีจุดประสงค์เพียงอย่างเดียว คือไปดูร้านเสื้อผ้าทีละร้าน น่าแปลกนะ ที่การได้เห็นด้ายทุกเส้นในเนื้อผ้าสามารถช่วยให้คนเขียน เขียนได้ตรงตามความเป็นจริงมากขึ้น

ในระหว่างเดินทาง คุณยังทำตัวเป็นแค่นักสังเกตการณ์คอยซึมซับบรรยากาศอยู่หรือเปล่า

        ไม่เลย ผมเริ่มเขียนไปด้วย แต่ประการแรก ผมทำรายการของคำที่ห้ามใช้ ถ้อยคำโดยตัวมันเองหาใช่สิ่งบริสุทธิ์ไม่ มันแสดงความคิดอยู่ในตัวของมันเอง นักเขียนจะต้องระมัดระวังเรื่องนี้ให้มาก เวลาดัดแปลงข้อเขียนจากวัฒนธรรมอื่น

        เราต้องระวังการใช้คำที่อาจทำลายหรือทรยศต่อข้อเขียน เพราะมีเรื่องวัฒนธรรมเข้ามาเกี่ยวข้องมากเกินไป เพราะจะไปลบความคิดหรือภาพใดภาพหนึ่ง แล้วสร้างอีกภาพหนึ่งขึ้นมาแทน อย่างเช่น ผมไม่สามารถใช้คำว่า knight (อัศวิน) sword (ดาบ) หรือ sin (บาป) ได้ หรือถ้าด้วยเหตุผลที่ละเอียดอ่อนกว่านั้น ก็เช่น silhouette (เงาดำย้อนแสง) หรือ unhorsed (ตกม้า)
ยกตัวอย่างคำว่า unconcious (จิตไร้สำนึก) ถ้าผมใช้คำนี้ ก็เท่ากับเป็นการทรยศต่อเรื่องนิดหน่อยแต่จะเรียกกลับคืนมาไม่ได้ ในศาสนาฮินดูและพุทธจะเข้าใจความหมายของ “จิตไร้สำนึก” เป็นอย่างดี โดยไม่เกี่ยวกับความหมายแบบซิกมันด์ ฟรอยด์ ซึ่งมีนัยทางเพศ

       อย่างที่เข้าใจกันในโลกตะวันตกปัจจุบัน ในอินเดียเขาเข้าใจถึงคำนี้กันว่าหมายถึง การที่เราคิดโดยไม่รู้ตัวว่ากำลังคิด และจิตสำนึกของเขากำลังขยายกว้างออกไปกว่าความคิดของตัวเอง

         แนวคิดนี้ในภาษาสันสกฤตสามารถแปลได้ เช่น “การเคลื่อนไหวของอาตมันโดยที่เราไม่รู้” อาตมันก็หมายถึง “วิญญาณ” “ลมหายใจที่มีชีวิต” หรือ ”แก่นที่อยู่ลึกที่สุดภายใน” เห็นได้ชัดว่าเราไม่สามารถใช้คำแปลแบบนี้ลงไปโต้งๆ ในละครได้ หรือแปลเป็นคำว่า “จิตไร้สำนึก” ตรงๆ ก็ไม่ได้ ผมพยายามค้นหาคำที่ได้ความหมายเท่ากัน และในที่สุดก็พบในงานของ แฮมเปต บา นักเขียนอัฟริกันที่ยิ่งใหญ่
        เมื่ออ่านนวนิยายเรื่อง Wangrin’s Strange Destiny ผมพบคำง่ายๆ สองคำที่นำมารวมกัน คือคำว่า deep (ส่วนลึก) กับ heart (จิตใจ) พอเอามาใช้ด้วยกันเป็น deep heart แล้ว ผมรู้สึกว่ามันกลายเป็นคำวิเศษ ผมนำมาใช้ ๓-๔ ครั้งในละคร และออกมาดีมาก อย่างตอนที่พระกฤษณะพูดกับภีษมะว่า “ส่วนลึกในจิตใจของเธอ ไม่รู้สึกถึงสิ่งนี้เลยหรือ” ลองนึกดูสิว่าจะเป็นอย่างไร ถ้าพระกฤษณะพูดว่า “จิตไร้สำนึกของเธอ ไม่รู้สึกถึงสิ่งนี้เลยหรือ”

        ต่อมา พอได้อ่านเรื่อง La potière jálouse (ภรรยาขี้หึงของช่างปั้นหม้อ) เขียนโดยคล้อด เลวี-สเตราท์ ผมก็พบคำว่า “ส่วนลึกในจิตใจ” ที่สื่อความหมายเดียวกันในงานแปลจากภาษาอเมรินเดียน เขาอาจค้นพบเองหรือว่าได้จากงานของแฮมเปต บา เหมือนผมก็ไม่รู้ ผมต้องแก้ปัญหาเหล่านี้ และต้องใคร่ครวญให้ดีถึงความงดงามในการเดินทางของภาษา

ตอนที่เริ่มเขียน คุณเริ่มจากบทแรกของโคลงเลยหรือเปล่า

      ไม่ครับ ผมเริ่มเขียนไม่ปะติดปะต่อกัน โดยเขียนบางฉากเท่านั้น ใน มหาภารตะ มีฉากต่างๆ มากมายที่เป็นฉากบังคับ เช่น ตอนที่พระนางกุนตีสารภาพว่าเป็นแม่ของพระกรรณ ผมรู้ว่าไม่ช้าก็เร็ว ผมจะต้องเขียนฉากนี้ แต่ก็ยังมีอีกหลายฉากที่ในหนังสือต้นฉบับเป็นบทบรรยาย แล้วเราต้องมาสร้างให้เป็นเหตุการณ์ หรือสถานการณ์เพื่อให้แสดงออกมาได้ โดยจับตัวละครตัวหนึ่งมาเผชิญหน้ากับอีกตัวหนึ่งแล้วดูว่าเกิดอะไรขึ้น ฉากที่น่าสนใจหนึ่งในสามของละครเรื่องนี้ไม่ปรากฏเป็นเหตุการณ์ในโคลงต้นฉบับ

      ผมเริ่มต้นที่ฉากย่อยต่างๆ แบบเดียวกับนักระบำ แต่ก็พยายามหารูปแบบการนำเสนอที่เหมาะๆ ไปพร้อมกันด้วย ต้องใช้เวลานานทีเดียว ผมเขียนฉากแรกในปารีสหรือในอินเดียนี่แหละ แล้วก็อ่านให้ปีเตอร์ บรู๊กฟังทันที แล้วก็อ่านให้ผู้ร่วมงานที่สนิทกันและนักดนตรีฟังเมื่อพวกเขามาถึง ผมจำได้ว่าเคยอ่านบทในสนามบินในขณะที่กำลังรอเปลี่ยนเที่ยวบิน และค่ำวันหนึ่งบนแท็กซี่ในมัทราส ขณะที่รถติดอย่างมาก แล้ว มหาภารตะ ก็เกิดขึ้นจากตรงนั้นนิด ตรงนี้หน่อย บางทีผมยังเขียนไว้บนกระดาษรองโต๊ะสกปรกๆ ในคาเฟ่ด้วยซ้ำ พอผมอ่านออกมาดังๆ ก็จะรู้ได้เลยว่าฉากนี้ใช้ได้มั้ย ตรงไหนควรเก็บเอาไว้ ตรงไหนควรตัดทิ้งไป ตรงไหนควรจะแก้ใหม่

       แล้วก็ได้เวลาเริ่มลงมือ เมื่อผมร่างบทได้ครบทุกฉากแล้ว ผมต้องหันไปหางานด้านอื่นๆ ต้องไปที่ส่วนงานสร้าง ซึ่งยากกว่าเสียอีก ปีเตอร์ขอให้ผมเข้าร่วมทดสอบบทกับนักแสดง ผมต้องอ่านบท ๓-๔ หน้าเหมือนกับเป็นนักแสดงคนหนึ่ง ปีเตอร์กับผู้ช่วยเห็นว่านี่เป็นการทดสอบนักแสดงด้วย ทดสอบตัวบทด้วย ผมจึงต้องตกกระไดพลอยโจน ทำแบบนี้แล้วเราจะเห็นชัดว่า ตรงไหนใช้ได้ ตรงไหนใช้ไม่ได้ บางฉากผมเขียนรวดเดียวเสร็จ ภายในสิบนาที และไม่ต้องแก้แม้แต่คำเดียว แต่ก็มีบางฉากที่ผมเขียนแล้วเขียนอีกราว ๒๕ รอบได้ แล้วก็ไม่ได้ตามที่ต้องการเสียที

      ในที่สุด ก็มาถึงเวลาใจหายใจคว่ำ วันเปิดแสดงได้กำหนดเรียบร้อยแล้ว แต่ผมยังนึกโครงเรื่องรวมที่จะจับการแสดงทุกบททุกตอนมาไว้ด้วยกันไม่ออกเลย เรามีเรื่องที่ประกอบด้วยฉากต่างๆ มากมาย แต่ทำอย่างไรจึงจะเอาทุกฉากมาร้อยเรียงรวมกันได้ ผมยังหาทางออกไม่ได้

      เหลือเวลาอีกสี่เดือนจะถึงวันกำหนดซ้อมครั้งแรก ผมตัดสินใจที่จะไปพักผ่อนทางใต้ของฝรั่งเศส โดยไปพักอยู่บ้านเพื่อน และที่นั่นเอง ช่วงเวลาขณะนั้นเอง มีบางอย่างที่อธิบายไม่ได้เกิดขึ้นกับผม เป็นสิ่งที่หลายคนอ่านพบในหนังสือแต่ไม่เชื่อว่ามีอยู่จริง นั่นคือ “แรงบันดาลใจ”

       ขณะนั้น เป็นเวลาตีสาม ปกติผมจะหลับสนิทไปแล้ว แต่คืนนั้นผมนอนไม่หลับ มีอะไรรบกวนจิตใจอยู่ ทันใดนั้น ผมก็ไม่รู้ว่ามันเกิดขึ้นได้อย่างไร แต่ผมเห็นภาพยี่สิบนาทีแรกของละครเรื่องนี้ ตั้งแต่นั้นภาพอื่นๆ ก็ตามมา

     ละครเริ่มด้วยบทสนทนาระหว่างเด็กกับตาเฒ่านักเล่านิทาน

“เขียนได้มั้ย”

“ไม่ได้ ทำไมหรือ”

       จากนั้นพระคเณศก็มาถึง แล้วเรื่องก็เริ่มขึ้น ทุกอย่างค่อยๆ คลี่คลายต่อหน้าผมราวกับว่าผมเป็นคนดูคนหนึ่ง แปลกมากเลยทีเดียว ผมจดทุกสิ่งทุกอย่าง ผมพบกุญแจสำคัญของละครเรื่องนี้แล้ว นั่นคือปมสามเส้าระหว่างคนเล่านิทาน เด็ก และพระเจ้า และอีกประการหนึ่งก็คือความไม่แน่นอน ระหว่างพระคเณศกับพระกฤษณะ ใครเป็นผู้สร้างใครกันแน่ ผู้บรรยายและผู้ฟังจะเห็นตัวละครโลดแล่นอยู่ตรงหน้า สามารถสัมผัสได้ พูดคุยได้ ผมหาเสาหลักของบ้านได้แล้ว ก็หลับด้วยความปลอดโปร่งโล่งใจ เช้าวันรุ่งขึ้น ผมโทรหาปีเตอร์แล้วเล่าให้เขาฟัง เขาว่า “ไม่ต้องมองหาอะไรอีก คุณเจอแล้ว”

แล้วปัญหาจบลงจริงไหม

      ทั้งใช่และไม่ใช่ เพราะโครงสร้างรวม พื้นฐานของละครเริ่มเข้าที่เข้าทาง แต่ก็ยังมีอย่างอื่นอีกหลายอย่าง ผมไปดูเขาซ้อมทุกครั้ง แก้ใหม่นับร้อยนับพันหนเวลาที่นักแสดงเจอปัญหา นอกจากนี้ พอถึงขั้นตอนหรืองานอื่นๆ พอการแสดงเริ่มขึ้น พอเราทำพากษ์ภาษาอังกฤษ พอเราทำละครชุดทางโทรทัศน์ พอเราสร้างภาพยนตร์ จนถึงงานขัดเกลาขั้นสุดท้าย ทุกขั้นตอนต้องมีการพิจารณา แก้ไขใหม่เยอะแยะไปหมด อย่างเช่น มีปัญหาที่ผมแก้ไม่ได้ตอนเป็นละคร แต่มาเจอวิธีแก้ตอนที่เขียนบทภาพยนตร์ ถึงตอนนี้ ถ้าจะทำใหม่อีกครั้ง ผมก็จะเขียนไม่เหมือนเดิมหรอก

       ประสบการณ์อันยิ่งใหญ่นี้ช่วยให้คุณเกิดความคิด หรือความประทับใจโดยรวมต่อเรื่องมหาภารตะ หรือฉบับที่เป็นมหากาพย์บ้างหรือเปล่า